การตรวจเลือดวิเคราะห์ฮอร์โมน (Hormone Assays)

การตรวจเลือดวิเคราะห์ฮอร์โมน (Hormone Assays)
การตรวจเลือดวิเคราะห์ฮอร์โมน (Hormone Assays)

การตรวจเลือดวิเคราะห์ฮอร์โมน (Hormone Assays)

หลายคนคงเคยได้ยินคำว่า “ฮอร์โมน” แต่ก็มีส่วนไม่น้อยเลยที่อาจไม่ทราบว่า “ฮอร์โมน” คืออะไร? มีหน้าที่และความสำคัญอย่างไรต่อร่างกาย ทำไมเราถึงต้องให้ความสำคัญกับฮอร์โมนด้วย จะสามารถอธิบายได้ดังต่อไปนี้

ฮอร์โมน (Hormone) คืออะไร ?

“ฮอร์โมน” มีความหมายคือ  “กลุ่มของสารเคมี” ที่ถูกปล่อยออกจากเซลล์ แล้วเข้าไปในกระแสเลือด เพื่อให้ไปมีผลต่ออวัยวะหรือเซลล์เป้าหมาย ที่มีตัวรับที่เฉพาะเจาะจงต่อฮอร์โมนนั้น เพื่อให้ร่างกายทำงานได้เป็นปกติ  โดยมีสิ่งที่ควรรู้เกี่ยวกับฮอร์โมนที่สำคัญมีดังต่อไปนี้

ฮอร์โมนเกิดขึ้นได้อย่างไร

ฮอร์โมน ที่อยู่ในร่างกายมนุษย์นั้น สามารถเกิดขึ้นได้จากปัจจัยหลัก 2 สิ่งดังต่อไปนี้

1. เกิดจากปัจจัยภายในที่ร่างกายผลิตขึ้นมาเอง

โดยปกติแล้ว ร่างกายมนุษย์เราสามารถที่จะผลิตหรือสร้างฮอร์โมน ชนิดต่างๆ ขึ้นมาใช้ได้เองในแต่ละวัน โดยจะผลิตมาจากเซลล์ 2 กลุ่มใหญ่ คือ
1.1 เซลล์ของต่อมไร้ท่อ (Emdocrine Cells)  ฮอร์โมนถูกสร้างจากขึ้นจากต่อมไร้ท่อ มีหลายชนิด เช่น ต่อมใต้สมอง (Pituitary Gland) ต่อมไทรอยด์ (Thyroid Glands) ต่อมหมวกไต (Adrenal) และ รังไข่ (Ovaries) ในเพศหญิง และ อัณฑะ (Test is) ในเพศชาย เป็นต้น
1.2 เซลล์ของต่อมมีท่อ (Exocrine Cells)  ฮอร์โมนบางชนิดถูกสร้างขึ้นจากจากต่อมมีท่อ เช่น ต่อมน้ำลาย (Saliva Glands) ต่อมน้ำนม (Mammary Glands) เป็นต้น

“ฮอร์โมน” มีความหมายคือ  “กลุ่มของสารเคมี” ที่ถูกปล่อยออกจากเซลล์ แล้วเข้าไปในกระแสเลือด เพื่อให้ไปมีผลต่ออวัยวะหรือเซลล์เป้าหมาย ที่มีตัวรับที่เฉพาะเจาะจงต่อฮอร์โมนนั้น เพื่อให้ร่างกายทำงานได้เป็นปกติ

2. เกิดจากปัจจัยภายนอกร่างกาย

นอกจากร่างกายสามารถสร้างฮอร์โมนเองได้แล้ว ยังมีฮอร์โมนบางชนิด ที่ถูกผลิตมาจากปัจจัยภายนอกร่างกาย เช่น ได้จากการทานอาหารทั้งที่มาจากพืชและมาจากสัตว์ ดังนี้

2.1 ฮอร์โมนที่ได้มาจากอาหารในกลุ่มของพืช  ฮอร์โมนพืช หรืออาจเรียกว่า ไฟโตฮอร์โมน (Phytohormone) สามารถพบได้ใน พืชตระกูลถั่วเหลือง เช่น ในถั่วเหลือง หรือ ผลิตภัณฑ์จากถั่วเหลือ เช่น น้ำเต้าหู้ ซีอิ้ว เต้าเจี้ยว  เป็นต้น  โดยอาหารประเภทถั่วเหลืองนี้ จะไปช่วยทำให้ระดับฮอร์โมนที่ชื่อว่า  Phytoestrogen ซึ่งเป็นฮอร์โมนสำหรับเพศหญิง มีประโยชน์คือ  ช่วยให้มีผิวพรรณมีความสวยงาม สดใส  ช่วยด้านสภาวะอารมณ์ เมื่อเข้าสู่ช่วงวัยทอง ช่วยทำให้ความจำดีขึ้น  ทำให้มีเต้านม เตรียมพร้อมสำหรับการเป็นแม่คน

2.2 ฮอร์โมนที่ได้มาจากอาหารในกลุ่มของสัตว์  ฮอร์โมนที่มนุษย์สามารถได้รับจากสัตว์บ่อยๆ เช่น ฮอร์โมนความเครียด (Adrenaline) คือ ฮอร์โมน ที่สร้างขึ้นจากต่อมหมวกไตของสัตว์ Adrenaline จะหลั่งออกมาขณะที่ มีอาการ โกรธ ตกใจ ตื่นเต้น อย่างรุนแรง เป็นต้น ตัวอย่างเช่น จากไก่ที่ถูกเลี้ยงขังไว้ในกรงที่แออัด ดังนั้น เมื่อเราบริโภคไก่เข้าไปก็จะทำให้เราได้รับสาร Adrenaline นี้เข้าสู่ร่างกายไปด้วย ซึ่งการทานไก่ที่มี ฮอร์โมน Adrenaline เข้าไปในปริมาณมาก เช่น เมนูไก่ทอด ตามร้านฟ้าสต์ฟู้ดชื่อดัง  อาจทำให้ผู้ที่ทานมีอาการของโรคหลุกหลิก หรือ โรคสมาธิสั้น  มีชื่อทางวิชาการว่า “Attention-Deficit Hyperactivity Disorder” สามารถเรียกย่อๆว่า ADHD โดยจะมีอาการที่จะแสดงออกมาคือ  มีบุคลิกอยู่ไม่นิ่ง อยู่กับสิ่งใดได้ไม่นาน มีอารมณ์หงุดหงิดง่าย  มีสมาธิสั้นกว่าคนอื่นๆ

ช่องทางผ่านของฮอร์โมน

ฮอร์โมน ชนิดต่างๆจะมีช่องทางในการลำเรียงตนเองออกจากแหล่งกำเนิด ไปยัง อวัยวะต่างๆหรือเซลล์เป้าหมายต่างๆ  ในร่างกาย โดยอาจแบ่งแยกได้ตามชนิดของฮอร์โมน ดังนี้

1. ฮอร์โมนจากต่อมไร้ท่อ (Endocrine Hormone) โดยปกติ ฮอร์โมนที่ถูกสร้างมาจากต่อมไร้ท้อ จะทำการเข้าหาเป้าหมาย โดยผ่านกระแสเลือด ให้การไหลเวียนของเลือดเป็นผู้พาฮอร์โมนไปสู่เซลล์เป้าหมายต่างๆ

2. ฮอร์โมนจากต่อมมีท่อ (Exocrine Hormone หรือ  Ectocrine Hormone)  ฮอร์โมนชนิดจากต่อมมีท่อ นี้จะสามารถเดินทางไปยังเซลล์เป้าหมายต่างๆ ได้หลายวิธี ทั้งการปล่อยฮอร์โมนผ่านออกทางท่อ (Duct) บางชนิดก็ตรงไปสู่เซลล์เป้าหมายโดยตรง แต่บางชนิดก็ไปอาศัยกระแสเลือดให้ส่งต่อไปยังเซลล์เป้าหมายอีกชั้นหนึ่ง

เซลล์เป้าหมายคืออะไร?

เซลล์เป้าหมาย หรือ อวัยวะเป้าหมาย คือ จุดหมายปลายทางที่ฮอร์โมนชนิดต่างๆ จะต้องเดินทางผ่านช่องทางในร่างกายไปให้ถึงอวัยวะที่มีตัวรับเฉพาะ (Specific Receptor) ของฮอร์โมนนั้นอยู่  แม้ว่าในระหว่างทาง ฮอร์โมน ไหลเวียนไป กับกระแสเลือดทั่วร่างกาย พร้อมๆ กัน  ผ่านเซลล์ต่างๆมากมายหลายชนิด แต่จะไม่มีเกิดปฏิกิริยาชีวเคมีใดๆเกิดขึ้น ซึ่งจะมีผลก็ต่อเมื่อ ฮอร์โมนเดินทางไปถึงเซลล์หรืออวัยวะเป้าหมายเฉพาะแล้วเท่านั้น มีตัวอย่างดังต่อไปนี้

เซลล์ต้นกำเนิด ชื่อฮอร์โมน ช่องทาง เซลล์เป้าหมาย
ต่อมใต้สมอง FSH เลือด สตรี   :   รังไข่
บุรุษ  :  อัณฑะ
ต่อมใต้สมอง Prolactin เลือด ต่อมน้ำนม  :  เร่งสร้างน้ำนม
รังไข่ Progesterone เลือด ผนังมดลูก  :  เตรียมให้ไข่เกาะ
ตับอ่อน Glucagon เลือด ตับ  :  เร่งให้ผลิตน้ำตาลในเลือด

 

กลไกการเพิ่มหรือลดระดับฮอร์โมนในร่างกาย

ฮอร์โมนในร่างกาย เป็นสิ่งที่มีความแปรปรวนได้ง่าย สามารถเพิ่มขึ้น หรือ ลดลงได้ตลอดเวลา จากปัจจัยต่างๆที่ส่งผลกระทบ โดยมีสาเหตุสำคัญที่ทำให้ฮอร์โมนเกิดความแปรปรวน ดังต่อไปนี้

1. มีฮอร์โมนตัวชนิดอื่นมากระตุ้น หากมีความผิดปกติเกิดขึ้นภายในร่างกาย ก็อาจจะส่งผลกระทบให้ฮอร์โมนต่างๆ เกิดการปรับเปลี่ยนไปด้วย เช่น หากร่างกายกำลังขาดอาหาร สมองส่วนไฮโปธาลามัส (Hypothalamus) จะไปสั่งต่อมใต้สมอง (Pituitary Gland) ทำการปล่อยฮอร์โมน “Ghrelin” ผ่านเลือดไปยังเซลล์ของกระเพาะอาหารให้เร่งกระตุ้นสร้างความอยากอาหาร (Stimulate Appetite) เพื่อให้เกิดการทานอาหารเข้าไปในช่วงที่ร่างกายขาดอาหารนั่นเอง ซึ่งถือว่าเป็นความฉลาดในกลไกลในร่างกายมนุษย์เป็นอย่างมาก ดังนั้น หากมีการตรวจเลือดในขณะที่ร่างกายขาดอาหาร ก็จะพบค่าฮอร์โมน Ghrelin ที่จะมีระดับที่สูงกว่าปกติ
2. ปัจจัยทางด้านอาหารที่บริโภคเข้าไป ปัจจัยด้านอาหาร ก็มีผลกระทบต่อการเพิ่มลดฮอร์โมนในร่างกายได้เช่นกัน ซึ่งสามารถเกิดได้จากการที่มีระดับ ความเข้มข้นของสารอาหาร หรือประจุไฟฟ้าของธาตุใดในกระแสเลือดมีมากหรือน้อยเกินไป เช่น  การทานอาหารที่มากไปด้วยแป้งหรือน้ำตาล จนทำให้มีระดับน้ำตาลในกระแสเลือดเข้มข้นเกินไป จะส่งผลให้ ตับอ่อน จะปล่อยฮอร์โมน Insulin ออกมาสู่กระแสเลือด เพื่อช่วยควบคุมและลดปริมาณของน้ำตาลในเลือดลง ดังนั้นในเวลานี้หากมีการตรวจเลือดจะสามารถพบฮอร์โมน Insulin ได้ในปริมาณที่สูงกว่าปกติ
3. สภาวะจิตใจและระบบประสาท หากมีภาวะความแปรปรวนทางอารมณ์เกิดขึ้น หรือ จิตใจในขณะนั้นไม่ได้อยู่ในสภาพปกติ เช่น การมีภาวะความเครียด จะส่งผลทำให้ ฮอร์โมน Cortisol ถูกสร้างขึ้นเพิ่มมากว่าปกติจากต่อมหมวกไป  โดย ฮอร์โมน Cortisol สามารถเกิดได้จากความเครียดต่างๆ เช่น การพักผ่อนน้อย การออกกำลังกายมากเกินปกติ  การทำงานหนัก เป็นต้น
4. สิ่งแวดล้อมรอบๆตัว ปัจจัยทางด้านสิ่งแวดล้อมรอบๆตัว เช่น แสงสว่าง อุณหภูมิ  ก็มีผลต่อการปรับเพิ่มลดของฮอร์โมนได้เหมือนกัน  เช่น ฮอร์โมน Prolactin ในขณะหลับจะมีระดับสูงกว่าในขณะตื่นมากถึง 2 – 3 เท่าตัวเลยทีเดียว

ฮอร์โมนมีบทบาทอะไรต่อร่างกาย

ฮอร์โมนมากมายที่อยู่ในร่างกายมนุษย์ จะมีบทบาทและหน้าที่แตกต่างกันออกไป ซึ่งจะขึ้นอยู่กับคุณลักษณะของฮอร์โมนชนิดนั้นๆ และฮอร์โมนบางชนิดก็อาจมีหลายบทบาทได้เหมือนกัน  โดยบทบาทหลักๆที่ฮอร์โมนจะส่งผลต่อร่างกาย เช่น ช่วยส่งสัญญาณ (Signaling ) ช่วยควบคุม (Controlling) ช่วยยับยั้ง (Inhibiting) ช่วยกระตุ้นเร่งเร้า (Stimulating) เป็นต้น ซึ่งบทบาทสำคัญที่ฮอร์โมนมีต่อร่างกาย สามารถสรุปภาพรวม ได้ดังนี้

1. อาจช่วยฟื้นฟู หรือ ส่งเสริม หรือ ยับยั้งระบบภูมิต้านทานโรคของร่างกายได้
2. อาจช่วยควบคุมการเผาผลาญอาหารให้เป็นปกติ
3. อาจช่วยกระตุ้นหรือยับยั้งการเจริญเติบโตของร่างกาย
4. อาจช่วยชะลอความชราภาพ ช่วยในการ ชะลอการตายของเซลล์ (Apoptosis)
5. อาจช่วยเตรียมร่างกายและจิตใจสำหรับวาระการเปลี่ยนผ่านแต่ละวัย เช่น วัยเด็ก วัยรุ่น วัยเจริญพันธุ์ วัยทอง วัยอาวุโส
6. ฮอร์โมนจากวัยหนุ่มสาว ช่วยส่งผลต่อการแสดงออกในพฤติการณ์ หรือความประพฤติที่ไม่ปกติของอารมณ์และจิตใจของตัวบุคคลในวัยหนุ่มสาวนั้น
7. อาจช่วยเตรียมร่างกายและจิตใจในปฏิกิริยาสร้างพฤติกรรมแปลกใหม่ต่อ “สิ่งเร้า” ในสถานการณ์เฉพาะหน้า เช่น การต่อสู้ ถอยหนี หรือรู้สึก “วูบ” หรือ หน้ามืด “ลมจับ” เป็นต้น
8. อาจช่วยควบคุมวงรอบการสืบสายพันธุ์ (Reproductive Cycle) ในร่างกายสตรี  เช่น กระตุ้นการตกไข่

จะเห็นได้ว่า ฮอร์โมน นั้นมีบทบาทและมีหน้าที่สำคัญต่อร่างกายมนุษย์เราเป็นอย่างมาก  ฮอร์โมนช่วยทำให้ระบบกลไกร่างกายทำงานได้เป็นปกติ  ไม่ว่าจะเป็นคน สัตว์ ก็ล้วนแต่จะต้องได้รับฮอร์โมนที่จำเป็นต่อร่างกายทั้งสิ้น  หากร่างกายขาดฮอร์โมนที่สำคัญไป  ก็จะทำให้มีผลกระทบที่ไม่ดีตามมาได้  ดังนั้นเราจึงควรดูแลและรักษาระดับฮอร์โมนในร่างกายเราให้เป็นปกติอยู่เสมอ เพื่อให้เกิดประโยชน์สูงสุดต่อร่างกายเรานั่นเอง

เอกสารอ้างอิง

ประสาร เปรมะสกุล, พลเอก. คู่มือแปลผลตรวจเลือด เล่มสอง. พิมพ์ครั้งที่ 5. กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์, 2554. 416 หน้า. 1. เลือด – การตรวจ I.ชื่อเรื่อง. 616.07561 ISBN 978-974-9608-49-4.

Nussey S, Whitehead S (2001). Endocrinology: an integrated approach. Oxford: Bios Scientific Publ. ISBN 978-1-85996-252-7.

Hormones and behaviour: a psychological approach. Cambridge: Cambridge Univ. Press. ISBN 978-0521692014. Lay summary – Project Muse.

“Hormones”. MedlinePlus. U.S. National Library of Medicine.

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here